NS Hondekop 766 (Mat '54)
Treinstel 766 behoort tot een grote serie twee- en vierdelige treinstellen, Materieel ’54 genaamd. Ze werden vanaf 1954 voor de NS gebouwd door de toen nog bestaande Nederlandse fabrieken van spoorwegmaterieel Heemaf, Allan, Beijnes en Werkspoor. Door hun karakteristieke neus kregen deze treinen al snel de bijnaam “Hondekop”. Treinstel 766 werd in 1960 gebouwd bij Werkspoor in Utrecht.
Jarenlang vormde treinstel 766 samen met de andere Hondekoppen de ruggengraat voor de langeafstandsverbindingen van de NS. De treinen reden met name op de Noord-Oost-verbindingen (Amsterdam/Den Haag/Rotterdam – Groningen/Leeuwarden/Enschede) en de dienst Amsterdam–Den Haag–Rotterdam–Vlissingen — op het laatste traject tot Roosendaal ook gekoppeld met de Benelux Hondekoppen die doorreden naar België. Gedurende vier decennia waren de Hondekoppen beeldbepalend bij het treinvervoer in Nederland: door hun comfort en uitstekende rijeigenschappen erg geliefd bij reizigers en personeel. Na jaren van trouwe dienst verdwenen de Hondekoppen begin jaren ’90 één voor één naar de sloper.
Het uit dienst gaan van de Hondekoppen was voor enkele liefhebbers aanleiding om een stichting op te richten, met als doel het rijvaardig houden van een vierdelig treinstel. NS was enthousiast over het plan en schonk treinstel 766 aan de stichting. Sindsdien wordt het treinstel gebruikt voor bijzondere ritten en verhuur.
Karakteristieken & Inzet
Met een totale lengte van 100 meter is treinstel 766 het langste museumtreinstel van Nederland. Karakteristiek aan het treinstel is de robuuste, bolle neus die werd ontworpen om het treinpersoneel te beschermen.
Het treinstel is goedgekeurd voor inzet op vrijwel het gehele geëlektrificeerde Nederlandse spoornetwerk (1500V DC), met uitzondering van de HSL-Zuid en de Betuweroute. Het is bovendien geheel rookvrij.
Capaciteit & Interieur
| Totale capaciteit | 200 comfortabele zitplaatsen |
|---|---|
| 1e klasse | 48 zitplaatsen (open & coupés) |
| 2e klasse | 130 zitplaatsen (coach-opstelling) |
| Restauratieafdeling | 22 zitplaatsen + complete keuken |
| Voorzieningen | Omroepinstallatie & geheel rookvrij |
Treinstelkeuze: waarom juist de 766?
De keuze van de stichting om destijds de 766 te behouden is gemaakt nadat de (technische) gegevens van alle nog in dienst zijnde stellen zijn vergeleken. De 766 verkeerde van al deze stellen nog in de beste staat: het had in 1992 nog een laatste grote revisie gehad, terwijl dat bij de meeste andere stellen al veel langer geleden was, en had bovendien kort daarvoor nog een kostbare luchtrevisie gehad. Omdat de stichting met het treinstel wilde gaan rijden, was de technische staat doorslaggevend.
De 766 heeft een zogenaamd coach-interieur (een “modern” intercity-interieur uit de jaren ’70) en niet de originele uitvoering waarmee hij ooit de fabriek uit kwam rollen. Indien financieel haalbaar kan de trein alsnog in originele staat worden teruggebouwd: hiervoor is een compleet origineel interieur uit treinstel 774 gedemonteerd en opgeslagen.
Er was niet voor gekozen om een van de onverbouwde vierwagenstellen te bewaren die begin 1996 nog rijvaardig waren (de 770 en 774), omdat deze stellen voorzien waren van niet-originele Sprinter-ramen en bovendien technisch aanzienlijk slechter in staat waren dan de 766. De overige treinstellen met een origineel interieur en originele ramen (bijvoorbeeld de 769) stonden al klaar voor de sloper — zo’n treinstel weer rijvaardig maken zou zeer veel geld en tijd hebben gekost.
Indeling van het vierdelige treinstel
Het treinstel bestaat uit vier bakken: Bk 338.006, A 339.006, B 340.006 en BDk 341.007. Samen bieden ze 200 zeer comfortabele zitplaatsen, waarvan 48 eerste klas en 22 op de restauratie-afdeling.
Bak Bk — 338.006 (Stuurstand, 2e klasse)
Twee tweedeklas coupés met elk 8 zitplaatsen. Op het balkon ernaast bevinden zich een toilet, de snelschakelaarkast, de werkruimte van de hoofdconducteur met koersrol-bediening en een spreekpunt voor de omroepinstallatie, en één van de drie bedieningspunten van de centrale deursluiting. Oorspronkelijk was dit alleen een toilet en lag de werkruimte in de bagageruimte; bij de verbouwing tot “grote coach” verhuisde die naar de Bk, omdat de verkleinde bagageruimte er geen plaats meer voor had. De aangrenzende open afdeling had oorspronkelijk 54 tweedeklas plaatsen, na de verbouwing zijn dit er 46.
De Bk van een Hondekop-vier lijkt qua indeling op die van een Hondekop-twee, en er zijn dan ook weleens bakken uitgewisseld (Bk 732→391 en Bk 380→1787) — al vergde dat behoorlijk wat verbouwing, omdat de Bk van een tweetje geen pantograaf, snelschakelaar of tweede motordraaistel heeft.
Bak A — 339.006 (1e klasse)
Vergeleken met latere NS-treinstellen hebben de Mat ’54-viertjes relatief de meeste eersteklas zitplaatsen. Het is een van de weinige treinstellen met een bak die uitsluitend 1e klas is; pas in 1990 kreeg Nederland met de Koploper-ICM’s weer zo’n treinstel. De A-bak heeft een open afdeling met 24 zitplaatsen en 4 coupés van elk 6 zitplaatsen (twee daarvan als zwijg-/werkcoupé). Bij de verbouwing tot coach is hier weinig aan veranderd, op de bagagerekken na: die zijn van boven de banken verplaatst naar de wand. Onder de vloer zitten een motorgenerator, compressor en batterijen; naast het toilet de bijbehorende bedieningselementen.
Tijdens excursies zijn deze comfortabele stoelen beschikbaar voor iedereen met een geldig vervoersbewijs.
Bak B — 340.006 (Restauratie & 2e klasse)
Een bijzonderheid van de 766 is de restauratie-afdeling met 22 zitplaatsen en de bijbehorende keuken (koelkast, waterkoker, twee elektrische kookplaten, aanrecht met twee spoelbakken, uv-watersterilisator en opbergkasten). Na Mat ’54 kreeg alleen Plan T nog een volledige restauratie-afdeling. De stellen 711–729 hadden bij aflevering in plaats daarvan nog 3 losse coupés; de 766 had de huidige open restauratie-indeling al vanaf de fabriek.
Op het middenbalkon staat het tweede bedieningspunt van de centrale deursluiting en bevinden zich twee toiletten — de BDk heeft namelijk zelf geen sanitair. De aangrenzende open afdeling is de grootste van het hele treinstel: 48 zitplaatsen (oorspronkelijk twee gescheiden afdelingen van 40 en 16 plaatsen, met een tussenwand en schuifdeur). Onder de vloer zitten de tweede motorgenerator, compressor en batterij.
Bak BDk — 341.007 (Bagage & stuurstand, 2e klasse)
Deze bak komt, zoals het nummer al verraadt, oorspronkelijk niet uit de 766 zelf. Na de brand in de asbestloods in Haarlem (12 november 1991, waarbij de BDk van de 762 uitbrandde) moesten diverse BDk’s worden doorgeschoven: de oorspronkelijke (in 1984 ontspoorde) BDk van de 766 ging naar treinstel 764, terwijl de iets nieuwere BDk van de 767 de 766 weer compleet maakte. Oorspronkelijk had deze bak 40 tweedeklas zitplaatsen; na de ombouw tot coach zijn dit er 32, met wel meer beenruimte.
In de bagageruimte bevinden zich het bedieningspaneel voor verlichting en verwarming, het derde bedieningspunt van de centrale deursluiting, de tweede snelschakelaar en de ATB-kast. Deze ruimte wordt nog volop gebruikt: voor gereedschap, cateringvoorraad en zelfs een fiets voor de lange afstanden op de opstelterreinen.
